تحقیقات و کشفیات علمی و باستان شناسی در تپه های معروف هلیلان و دهلران ، چون علی کش ، موسیان ، فرخ آباد و دیگر تپه های تاریخی ، استقرار اولیۀ انسانها با شرایط خاص موجود در هزارۀ نهم پیش از میلاد را در این سرزمین ثابت می کند . تحقیقات در ایلام زمانی جدی شد که اولین آثار مربوط به دوران کاسیها که ایجادکنندگان تمدن مفرغی هستند ، کشف شد .

کشفیات باستان شناسی نشان می دهد که قوم کاسیها و گوتیها ، در حدود 4 هزار سال پیش از میلاد ، در منطقه ایلام به سر برده اند . پس از آن ، مطالعۀ تاریخ ایلام با بررسی تاریخ تمدنهای آکاد سومر، بابل وآشور، روشن تر می نماید .

 به نقل از کتابهای تاریخی ، بابلی ها بخش مرتفع سرزمینی را که در شرق بابل قرار داشت آلامتو یا آلام می نامیدند که به معنای کوهستان و شاید سرزمین طلوع خورشید یا مشرق بوده است.

کشور عیلام ، شامل خوزستان ، لرستان ، پشتکوه ( ایلام امروزی ) و کوههای بختیاری بوده است ، حدود این کشور از مغرب ،  رود دجله ، از شرق ، بخشی از پارس ، از شمال ، راه بابل به کوههای بختیاری ، و از جنوب ، خلیج فارس تا بوشهر بوده است و در دوره عظمت ، از سمت مغرب ، به بابل و از مشرق به اصفهان محدود می شده است .

این سرزمین از دو بخش کوهستان و دشت تشکیل شده است که بخش کوهستان آن به علت اوضاع جغرافیایی ، دست نخورده مانده و از هجومهای اقوام همسایه در امان بوده است. بخش دشت آن نیز به علت ارتباط با تمدنهای همسایه ، مرکز یکی از مهمترین تمدنهای بشری بوده است .

 شهر شوش که در منطقه دشت واقع شده ، پایتخت کشور عیلام بوده است . جغرافی دانان قدیم یونان و روم مانند ؛ استرابون ، ایالتی را که شهر شوش در آن واقع شده بود ، به مناسبت اهمیت این شهر ، سوزیان یا سوزیانا خوانده اند .

ایالات مهم دیگر عیلام بجز سوزیانا ، عبارت بودند از : آوان در شمال غربی شوش و کنار رودهای دز و کرخه . سیماش ، در شمال شرقی دشت خوزستان . انزان یا انشان ، در بختیاری کنونی و پارسوماش در مسجد سلیمان امروزی .

سرزمین عیلام ، یکی از چهار بخش دنیای قدیم یعنی آکد در شمال ، سوبارو در شرق ، آمورو در غرب و عیلام در جنوب به حساب می آمده است .

اگر چه از چگونگی تشکیل جوامع و ابتدای تاریخ تمدن عیلام ، اطلاع دقیقی در دست نیست ولی مسلم است که از اوایل هزاره ی چهارم پیش از میلاد ، در دشت سوزیانا که امتداد طبیعی دشت بین النهرین است ، زندگی شهر نشینی رواج داشته است .

 در عیلام باستان ، پرستش رب النوع معمول بوده و حکومت به طور ملوک الطوایفی بوده است ، و در زمان صلح و اقتدار حکومت مرکزی تمام ایالات ، تحت سیطرۀ حکومت مرکز بوده است ، اما در زمان جنگ و زمانی که حکومت مرکزی مقتدر نبوده است ، هر کدام به استقلال حکومت می کردند .

2 – ایلام پیش از اسلام

 2-1- عیلامیان: بر حسب اطلاعاتی که در مورد حکومت عیلامیان به دست آمده چند سلسله در عیلام باستان حکومت کرده اند که عبارتند از :

1- الف : سلسلۀ آوان ، که از حدود سال 2700 قبل از میلاد تا 2200 قبل از میلاد حکومت کرده اند و اسامی 12 نفر از پادشاهان آن به ثبت رسیده است .

1- ب: حکومت سیماش ، که از حدود 150 سال و از سال 2000 پیش از میلاد تا 1850 پیش از میلاد حکومت کرده اند وتعداد پادشاهان آن حدود 10 نفر بوده است .

1- ج : حکومت انزان ، که در سال 1350 تا 1210 قبل از میلاد حکومت کرده اند و در همین دوره برخوردهای عیلام با تمدن های همسایه آن چشمگیرتر شده است .

خط عیلامیان میخی و زبان آنها ، انزانی یا انشانی بوده است .

 به طور کلی ، مورخان تاریخ عیلام را به سه دورۀ جداگانه تقسیم کرده اند :

الف) دوره ای که تاریخ عیلام ارتباط کامل با تاریخ سومر و آکد دارد ، ( از زمان باستان تا 2225 ق . م )

ب) دوره ای که تاریخ عیلام با تاریخ دولت بابل مربوط می شود ( 222 تا 745 ق.م.)

ج) دوره ای که آشور جدید رقیبی برای عیلام شد و در نهایت سبب انقراض حکومت عیلامیان شد ( 745 تا 645 ق . م ) . 1   

 در دوره آخر ، شاه آشور ، آشور بنی پال ، حکومت خود را به اوج قدرت رساند و به عیلام حمله کرد که در نتیجۀ آن ، شاه عیلام کشته شد ( سال 645 ق . م ) و شوش پایتخت عیلام به تصرف آشوریان در آمد .

آشور بنی پال در کتیبه خود نوشته است : " خاک شهر شوشان و شهر ماداکتو و شهرهای دیگر را تماماً به آشوب کشیدم و در مدت یک ماه و یک روز ، کشور عیلام را به تمام عرض جارو کردم . من این مملکت را از عبور حشم و گوسفند و نیز از نغمات موسیقی بی نصیب کردم و به درندگان و مارها و جانوران کویر و غزال اجازه دادم که آن را فرو گیرند . " 2

2-2- هخامنشی : 

قسمت شمال ، یعنی آنزان یا انشان ، به دست پارسها یا هخامنشیان افتاد به گونه ای که چیش پیش ، یکی از رؤسای پارسیان و مؤسس سلسلۀ هخامنشی را شاه انشان می نامیدند و قسمت جنوبی ، یعنی شوش و سایر نواحی اطراف آن ، به تصرف آشور در آمد .

پس از روی کار آمن مادها و تشکیل دولت در سال 708 ق . م . آنها دامنۀ نفوذ خود را توسعه دادند و ایلام امروزی نیز تحت سیطرۀ آنان قرار گرفت . در دورۀ هخامنشی ، استان ایلام در تقسیم بندی بیست گانۀ ایالات منتخب هخامنشی ، جزو ساتراپ نشین ایلام بزرگ بود . پس از درگذشت داریوش سوم در سال 330 ق . م. اسکندر، تمام ممالک ایران از جمله ایلام را تصرف کرد ، پس از فوت اسکندر میراث او بین سردارانش تقسیم شد . در این زمان سوزیانا ، ( ایلام ، لرستان و خوزستان فعلی ) جزء72 ایالت سلوکیان بود .

سرانجام مردم پارت ، علیه جانشینان اسکندر قیام کردند و توانستند به رهبری اشک اول آنها را شکست داده و حکومت اشکانیان را تشکیل دهند . در زمان اشکانیان ایلام تحت نفوذ و سیطرۀ اشکانیان بود ، اما در این دوره ، ایلام جزء مناطقی بود که به طور مستقیم زیر نطر حکومت مرکزی اداره نمی شد .

" در این دوره ایالتهایی چون ایلام ، ماد ، آذربایجان و ارمنستان ، با وجود اینکه در حوزه فرمانروایی اشکانیان بودند ، اما به طور مستقل اداره می شدند و تنها به پادشاه اشکانی اظهار تابعیت می کردند و در هنگام ضرورت ، به پادشاه اشکانی کمک نظامی می دادند و در بقیه موارد تنها به ارسال باج یا هدیه اکتفا می کردند." 3

2-3- ساسانیان

درعهد ساسانیان ، ایلام جزیی از سرزمین پهله بود که بعدها عربها آن را جبال نامیدند . این دوره ، پر رونق ترین عصر تاریخی ایلام است ، آثار بجا مانده در ایلام امروزی گواه این ادعاست . نمونه روشن رونق ایلام در این دوره ، اهمیت دو شهر سیمره ( دره شهر) و سیروان (شیروان) در آن زمان است که مورد توجه بسیاری از مورخان و سیاحان قرار گرفته اند . "این دو شهر ، محل ییلاقی برخی از امرای ساسانی بودند و هنوز در این نواحی آثار دژ و حصار تنگ چوبینه که به نام بهرام چوبین نامگذاری شده ، باقی مانده است . " 4

 درکتاب البلدان ، ایلام اینگونه توصیف شده است : " نواحی ناهموار ، دشت پر برف ، سرزمین کردهای سخت جگر ." 5

 ابن خردابه نیز از قول قباد پادشاه ساسانی می نویسد :" بهترین چیزهای کشور من میوه های مدائن و سابور و اریوجان و ری و نهاوند و حلوان و ماسبذان است . " 6

ابن حوقل ، در بیان وضع دو شهر سیمره و سیروان می نویسد : " دو شهر کوچکند ، که بناهای آنها مانند شهرهای موصل وتکریت ، اغلب با گچ و سنگ است و میوۀ بسیار و گردو و دستنبویه و محصولات نواحی سردسیر و گرمسیر و آبها و درختان و کشت های بسیار دارند . این دو شهر ، جایی با صفا هستند و در خانه ها و کوههای آنها آب جاری است ." 7

یعقوبی در وصف ماسبذان که عنوان عمومی شمال ایلام امروزی بوده است ، می گوید : "آن شهری است جلیل القدر و با عظمت و پر وسعت میان کوهها و دره ها که به آن سیروان گفته می شود و از همه به مکه شبیه تر است و در آن چشمه های آب سر گشاده ای است که در وسط شهر به سوی شهرهای بزرگی که مزرعه ها و آبادی ها و زمین های زراعتی و بستانها را تا مسافت سه روز مشروب می کند ، جریان دارد و این چشمه ها در زمستان گرم و در تابستان سرد است . " 8

3- ایلام پس از اسلام

زمانی که مسلمانان ایران را فتح کردند ، یزدگرد سپاه بزرگی برای مقابله با آنان گرد آورد . از حلوان و جبال هم سپاهیانی به یاری او شتافتند . در جنگی که بین سپاهیان یزدگرد و مسلمین روی داد ، یزدگرد شکست خورد و به اصفهان گریخت ، حلوان به دست سپاهیان اسلام افتاد و پس از آن نهاوند و دینور و ماسبذان و مهرجانقذق و دیگر شهرهای ایران فتح شد . در این زمان مردم ایلام همچون دیگر مردم ایران به دین اسلام درآمدند .

از قرن اول هجری ، بر ایلام همچون دیگر مناطق ، والیان و حاکمانی حکومت می کردند که از طرف خلفا منصوب می شدند . این وضع تا حدود دو قرن ادامه داشت ، پس از آن مبارزاتی درداخل ایران روی داد و کم کم ترکان بر بخشهایی از ایران مسلط شدند که احتمالاً ایلام نیز در دوره هایی ، زیر نظر حاکمان ترک اداره می شده است .

" در سال 505  ه . ق . حسام الدین شوهلی ( از امرای سلجوقی ) به فرمانروایی لرستان و بخشی از خوزستان دست یافت وسلسلۀ اتابکان لر کوچک را پایه گذاری کرد . اتابکان لر کوچک نزدیک 5 قرن بر لرستان حکومت کردند ، تعداد آنها 22 نفر و آخرین آنها شاهوردی خان بود که در سال 1006 ه . ق . به فرمان شاه عباس صفوی دستگیر و به قتل رسید . " 9

گفتنی است  ، در این دوره ، منطقه بختیاری را لر بزرگ و منطقه ای را که ایلام در آن واقع بود ، لر کوچک می نامیدند .

پس از قتل شاهوردی خان ، عنوان اتابک منسوخ شد و به جای آن ، عنوان والی به حسین خان اعطاء شد . از (سال 1006 تا 1307 ه . ش .) والیان بر ایلام حکومت می کردند که اولین آنها حسین خان و آخرین آنها غلامرضا خان بود که در مناطق مختلف ایلام سنگ نوشته ها و آثاری از ایشان بر جای است . " غلامرضا خان که مقتدر ترین والی پشتکوه بود ، مرکز استانداری فعلی ایلام را حسین آباد نام نهاد و سالها به این نام شهرت داشت . "10

سرانجام در سال 1307 ه . ش . رضاشاه ، غلامرضا را سرکوب کرد . او به عراق پناهنده شد و پس از مدتی در همانجا در گذشت . از آن پس و در سال 1310 ه . ش . حسین آباد به ایلام تغییر نام یافت و حاکمان آن را ، سلسلۀ پهلوی تعیین می کردند ، تا اینکه در سپیده دم روز(22 بهمن 1357 ه . ش .) رژیم پهلوی سقوط کرد و با انقلاب اسلامی ملت ایران ، فصل نوینی از تاریخ ایلام آغاز شد که در آن دست خوانین و سلطه جویان از این دیار کوتاه شد .

منابع

1-   به نقل از فرهنگ ایلام ، فصلنامۀ فرهنگی پژوهشی ، شماره هفتم و هشتم ، زمستان 80 ، زیر نظر شورای پژوهشی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان ایلام ، صص 42 تا 47 .

2-پیر نیا ، حسن ( مشیر الدوله ) ، ایران باستان ، جلد اول ، دنیای کتاب ، تهران ، 1362 ، ص 139 .

3- راد ، ناصر ، تاریخ سرزمین ایلام از روزگار باستان تا انقراض حکومت والیان لرستان و ایلام ، ارغنون ، تهران ، 1374 ، صص 104 و 105 .

4- افشارسیستانی ، ایرج ، ایلام و تمدن دیرینۀ آن ، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی ، تهران ، 1372 ، ص 123 .

5- احمد بن ابی یعقوب ، البلدان ، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، تهران ، 1343 ، ص 7 .

6- ابن خردابه ، المسالک و الممالک ، ترجمۀ حسین قره چانلو ، نشر نو ، تهران ، 1370 ، ص 42 .

7- ابن حوقل ، صورةالارض ، ترجمۀ جعفر شعار ، بنیاد فرهنگ ایران ، تهران ، 1345 ، ص112 .

8- احمد بن ابی یعقوب ، ، همان ، صص 43 و 44 .

9- افشار سیستانی ، ایرج ، نگاهی به ایلام ، نشر هنر ، چاپ اول ، بهار 1366 ، صص 67 و 68 .

10- افشار سیستانی ، ایرج ، همان ، ص 77 .